anasayfa / yazılarımız / Dr. Yeşim Kesgül Sercan, Pedagog / İşitsel işlemleme Bozukluğu (İİB) nedir?

İşitsel işlemleme Bozukluğu (İİB) nedir?

İşiten kulağımız mıdır, beynimiz mi?
Duyduğumuz ince bir sesin başka bir şey değil de, bir kuşun ötüşü olduğunu nasıl anlarız? Çoğumuz iyi işitiriz ve bu nedenle de nasıl işittiğimiz üzerinde pek durmayız. İşitmenin dış, orta ve iç kulakta bir yığın karmaşık eylemle başladığını, bu eylemler sayesinde sesin beynimize ulaştığını, beynimizin bunu yorumladığını ve böylece kulağımıza gelenin ne sesi olduğunu anlayabildiğimizi pek düşünmeyiz.
Beş duyumuzdan biri olan işitme, çevremizdeki dünyayı anlamlandırmak için çok önemli olan bir yetimizdir. Etrafımızdan gelen sesleri toplama ve anlamlarla bağlantı kurma gibi oldukça karmaşık bir süreci gerçekleştirir: Kulak kepçesi çevremizdeki ses titreşimlerini toplayıp dış kulak kanalına gönderir. Bu ses dalgaları, dış kulak kanalında başlayıp orta kulak ve iç kulakta devam eden yolculuk sırasında sinir uyarılarına dönüşür ve işitme siniri de bu uyarıları beyne iletir. Her kulaktan beynin her iki yarıküresine de gönderilen uyarılar beynin işitsel işlemleme merkezinde işlemlenerek anlam kazanır. Böylece "o" sesin bir kuş ötüşü olduğunu anlayabiliriz. Yani, kulağımızdan içeri giren sesin ne sesi olduğunu beynimiz bize söyler. Bu dinleme dediğimiz şey ya da "İşitsel İşlemleme"dir.

İşitsel İşlemleme Bozukluğu
Bundan sonra kısaca İİB olarak söz edeceğimiz İşitsel İşlemleme Bozuklu-ğu (APG: Audiotry Processing Disorder / CAPG: Central Audiotry Processing Di-sorder), okul çağındaki çocukların yaklaşık % 5'inde olduğu düşünülen, beynin ses-leri tanıma ve yorumlama yollarını olumsuz etkileyen karmaşık bir sorundur. Ço-cuklarda İİB görülme sıklığı %2-3, yetişkinlerde %10-20, 60'lı yaşlarda ise %70 oranındadır. Cinsiyete göre incelendiğinde, İİB açısından erkeklerin kadınlara oranı 2:1'dir.
İİB, seslerin iç kulaktan başlayıp beynin işitsel bölgelerine kadar olan si-nir yollarında işlemlenmesindeki işlev bozukluğudur. "İşlemleme" (processing) terimi işitilen sesin, iç kulak (koklea) ve merkez sinir sistemi tarafından taşınırken geçirdiği değişimlerin birincil işitsel korteks tarafından çözümlenmesi ve anlamlandırılmasını ifade eder.
İİB iç kulak tarafından alınan işitsel uyarıların, merkezi işitsel yol aracılı-ğı ile beyin kabuğunun şakak bölümüne (temporal korteks) taşınması sırasında oluşan küçük etkilenmeler sonucu ortaya çıkar. Bu etkilenmeler fizyolojik düzey-de olduğundan çoğunlukla bilinen görüntüleme ya da tıbbi muayene yöntemleriyle saptanamaz.
İşitsel uyarıların algılanması, işitsel yol üzerinde bulunan bütün yapıların doğru bir şekilde çalışmasına bağlıdır. En alt düzeyden en üst düzeye kadar, işitsel yolda bulunan bütün yapılar, konuşma seslerinin daha iyi anlaşılmasını sağlamak üzere hareket ederler. Sinir gruplarının bütün ilişkileri ve yapılan analizlerin tamamı; konuşma seslerinin diğer seslerden ayrılarak anlaşılmasını kolaylaştırmaya yöneliktir. Ancak İİB olduğunda konuşma sesleri ile ortamda bulunan çeşitli sesler ve gürültüler birincil kortekste ayırt edilemeden işlenmektedir. Bu durumda işitsel uyarıların tamamı kişi için aynı önemde olacağından seçicilik kaybolmakta veya azalmakta; bunun sonucu olarak da konuşulanları anlama zorlaşmaktadır.

İİB olan çocukların temel özellikleri
 İşitmeleri, genel gelişimleri, işitme organları, sinir yolları, zeka ve öğ-renmeleri hatta dil gelişimleri normal olduğu halde özellikle art alanda gürültü olduğunda işitmede, daha çok da uzun ve karmaşık işitsel komutları izlemede, ko-nuşma seslerini tespit etmede güçlük çekerler. Bu nedenle de sıklıkla tekrar et-tirme gereksinimi duyarlar. "Ha!", "Ne?", "Ne dedin?" gibi sözleri sık kullanırlar.
 Dikkat süreleri kısadır. Uzun cümlelerle konuşulduğunda, dinlemeye olan ilgileri dağılır ve dikkatleri başka yöne kayar.
 Gürültülü ortamda konuşulanı dinlemekte güçlük çekerler ve /ya da dik-katleri çabuk dağılır. Uyarı alma anındaki tüm gürültü, konuşma, çıtırtı, vb. önemli önemsiz her şeyi duyarlar. Uyaranlara blok koyamaz, önemli olanları süzemezler.
 Sesin geldiği yönü, mesafesini, yüksekliğini saptamakta güçlük çekerler.
 Kesintisiz konuşulduğunda, dinlemelerine karşın konuşmayı izleyemezler.
 Bedenini yeterince tanımama, yerinde duramama, dispraksi (bedensel işlerde beceri azlığı) ya da motor planlama güçlükleri vardır.
 Engellenme eşikleri düşüktür.
 Sözcük dağarcıkları yetersiz olduğu için sözsüz iletişimle; jest, mimik ve hareketlerle anlaşmaya çalışırlar.
 Bir konu ya da düşünceye takılıp kalabilirler.
 Dinlemeksizin konuşma görülebilir (sıralı konuşabilme 5-6 yaşta oluşur).
 Sosyal iletişimde ortama uygun davranma zorluğu yaşarlar.

İİB ile diğer sorunlar arasındaki benzerlikler
İİB belirtileri ile dil temelli öğrenme bozukluğu, dikkat eksikliği, aşırı hareketlilik, otizm ve atipik yaygın gelişimsel bozukluk belirtileri birçok açıdan benzerlik gösterirler. Bu benzerlikler de tanılamada zorluklar yaratabilir. Ancak unutulmamalıdır ki bunlar, hem birbirine karıştırılabilen hem de birlikte görülebilen sorunlardır.
 İİB olgularında diğer sorunlara benzer belirtiler olabilir.
 Diğer sorunlarda İİB belirtileri görülebilir.
 İİB ile diğerleri aynı çocukta eş zamanlı olarak varolabilir.

İİB olan çocuklar en çok hangi işlemleme süreçlerinde sorun yaşar?
Farklı kaynaklarda, başka türlü sınıflamalar ya da değişik adlandırmalar ol-makla birlikte en geniş olarak on farklı işitsel işlemleme sürecinden söz edilir. Ancak İİB olanların daha çok sorun yaşadığı beş alan ve bunların okul görevlerine yansıması aşağıdaki gibi özetlenebilir:
1. İşitsel şekil-zemin sorunları: Arka planda gürültü olduğunda çocuk dikka-tini toplayamaz. Gürültü ve özellikle iyi yapılanmamış sınıf ortamı bu çocukların işini çok zorlaştırır.
Yapılan çalışmalarda, İİB olgularının çoğunun özellikle bu noktada sorun ya-şadığı, gürültülü ortamlarda sesleri algılayamadıkları, aynı şekilde orta kulak ilti-habı olan çocukların da benzer sıkıntılar yaşadığı saptanmıştır.
2. İşitsel bellek sorunları: İşitsel bellek, en önemli öğrenme becerilerinden biridir; sözel bilgiyi dikkatle dinleme, işlemleme, depolama ve gerektiğinde yeniden çağırmayı içerir. Bu becerinin yetersizliğinde genel olarak öğrenme, sözlü yönergeleri izleme, tartışmalara katılma, heceleme, okuma yazma hatta dili öğrenme zorlukları görülür.
3. İşitsel ayrımlaştırma sorunları: Benzer sesler ve sözcükler arasındaki farklılıkları ayırdetme güçlükleri nedeniyle söyleneni doğru anlama, yönerge izle-me gibi konularda hatta okuma yazmayı öğrenmede ciddi sıkıntıları olabilir.
4. İşitsel dikkat sorunları: Okulda, bir ders boyu dinleyebilecek kadar uzun bir süre odaklanmayı sürdüremezler. Sağlık, motivasyon ve tutum gibi pek çok etmen dikkati etkileyebilir ancak İİB'de, dikkat sorunu bütün bunlardan bağımsız olarak vardır.
5. İşitsel çağrışım - birleştirme sorunları: İİB'de karşılıklı konuşmalardan sonuç çıkarma, bilmeceleri anlama ya da sözlü matematik problemlerini kavrama gibi üst düzey dinleme görevleri ve dil düzeyleri gerektiren alanlarda da sorun yaşanır. Bu sürecin iyi gelişebilmesi için yukarıda sayılan ve daha temel olan dört sürecin de tam olması gerekir.

İİB neden olur?
İİB'de işitme ile ilgili sinir yollarında ya da sinir hücrelerinin aralarındaki mesajlaşmada çok küçük farklılıklar olduğu görülmüş ve bu farklılıkların, çocuğun dili anlamasını sağlayan beyin alanlarına seslerin geçişini zorlaştırdığı düşünülmüş-tür. Dolayısıyla bu yollar ve hücreleri etkileyebilecek her şey İİB'ye neden olabi-lir denmektedir; ailevi geçiş, doğum öncesi, doğum ve doğum sonrası yaşanan çe-şitli kaza, hastalık ve travmalar, nadiren kafa travmaları, kurşun zehirlenmesi, kronik kulak enfeksiyonu gibi çeşitli durumlar. Bazen olası hiçbir neden bulunamayabilir. Bazen birçok olasılık, hatta birden çok neden olabilir.

İİB ile başa çıkmak
Öncelikle İİB'yi kesin olarak ve tam şifa ile düzelten bir yöntemin olmadı-ğını anlamak ve kabul etmek önemlidir. Hemen birçok konuda olduğu gibi İİB için de bazı mucize tedavilerin varlığını duymuş, kitap, dergi ya da internette okumuş olabilirsiniz. Ancak bilinmelidir ki çoğu sorunda olduğu gibi İİB'de de tedavi bi-reyseldir ve kişinin sorununa özgüdür. Bir çocuk için uygun yaklaşım başkası için aynı sonucu vermeyebilir. İİB'nin yanı sıra işitme keskinliğinde de bir sorun olup olmaması, eşlik eden başka eğitsel, zihinsel, fiziksel, duygusal sorunların varlığı, okul ve ev ortamının şartları, diğer destek sistemleri de durumu fazlasıyla etkileyebilecek değişkenlerdir.
Fark ettiyseniz başlıkta 'başa çıkmak' dedim çünkü disleksi, DEHB gibi du-rumlarda olduğu gibi burada da ortadan kaldırılacak bir sorun yoktur, İİB'de, bir takım yöntemlerle onun yarattığı olumsuzlukları en aza indirmek ya da telafi et-mek söz konusudur ve bu da ancak eğitimle olasıdır.

İİB'nin eğitiminde esas olarak üç alana odaklanılmalıdır
1. Öğrenme ve iletişim çevresinin düzenlenmesi: Okul çağı çocukları için daha çok sınıf içi düzenlemeler anlamına gelmektedir. Doğal olarak öğrenme or-tamı bu çağ çocukları için birincil önemdedir. Bu nedenle ortam akustiğini iyileştirici düzenlemeler yapılması, sessiz çalışma ortamlarının oluşturulması hatta gerekiyorsa dinlemeye yardımcı elektronik cihazlar kullanılması önerilebilir. Ayrıca çocuk öğretmeni ya da anlatıcıyı rahatca görebileceği böylelikle görsel ipuçlarını değerlendirebileceği bir konumda oturmalıdır. Sınıf ya da evdeki çalışma ortamında dikkat çekici uyaranların azaltılması, öğretmenin ders notlarını önceden dağıtması, öğrencinin görebileceği bir noktadan konuşması, önemli konularda anahtar kelimelerin sık tekrarlanması, anlatılanların anlaşılıp anlaşılmadığının kontrolü gibi tekniklerin kullanımı da İİB'li çocuğa yardımcı olacaktır.
2. Sorunu telafi etmek için üst düzey becerilerin güçlendirilmesi: Telafi stratejileri genellikle dinleyiciye kendi kaynaklarını (dil, sorun çözme, bellek, dik-kat ve diğer bilişsel beceriler) güçlendirerek varolan işitsel sorunuyla baş etmeyi öğretme yönündeki önerilerdir. İİB ile ilgili farkındalık yaratmak, etkin iletişimi öğretmek, göz teması kurmaya yönlendirmek, belleği geliştirmek, not alma, hatırlatma, gruplama gibi öğrenmeyi ve daha sonra hatırlamayı kolaylaştırıcı teknikler, konuşanı kaydetmek ve daha sonra tekrar dinlemek gibi yöntemler yararlı olacaktır.
3. İşitsel sorunun kendisinin iyileştirilmesi: İİB'nin doğrudan eğitimi, soru-nun kendisinin olabildiğince iyileştirilmesini amaçlar. İşitsel süreçleri uyaracak, çalıştıracak ve böylelikle güçlendirecek alıştırmaların yapılması hedeflenir. Özel-likle İİB için bu alıştırmaların yoğunlaştığı alanlar sesin yönünü tayin edebilmek, işitsel dikkati yoğunlaştırabilmek, art alan gürültüsünde ve benzer seslerin için-den konuşulanı ayrıştırabilmek, mesajın tamamı duyulamadığında mesajı anlaya-bilmek, mesaja bir anlam yükleyebilmek ve öğrenilen işitsel bilgiyi gerektiğinde hatırlayabilmek olarak özetlenebilir.

İİB olanlara öneriler
 İyi bir dinleyici olun. Kıpırdamadan ve konuşmadan dinleyin.
 Gözlerinizi konuşmacıdan ayırmayın, göz kontağını korumaya çalışın.
 Yanıtlamak ya da bir görevi yerine getirmek için aceleci olmayın. Önce anne, baba ya da öğretmenin yönergeyi tamamen bitirmesini ve sorularınızı yanıtlamasını bekleyin.
 Sözel bir bilgi ya da yönerge verildikten sonra kendi kendinize tekrarlayarak yeniden işitselleştirin.
 Ne olduğundan emin olmadığınızda ya da karıştırdığınızda yönergenin tek-rarlanmasını ya da açıklanmasını istemekten kaçınmayın.
 Bir sözcükten emin olmadığınızda açıklanmasını isteyin ya da bir sözlükten bakarak anlamını öğrenin.
 Görselleştirin; zihninizde önemli noktaları hatırlamanıza yardım edecek bir resim oluşturun.
 Her zaman daha sonra hatırlamanızı sağlayacak notlar alın.

Daha çok okumak isteyenler için
Benim de bu yazıda yararlandığım kaynakları önermek istiyorum.
İyi okumalar…

www.asha.org
When The Brain Can't Hear, TJ Bellis, Atria Books.
Duy işit dinle kavra, YK Sercan, Pencere-sey Yayınları.

Doktor Dergisi'nin Şubat - Mart 2012 tarihli, 67. sayısında yayımlanmıştır.



sayfaları görüntülemek için tıklayınız
Yazarın diğer yazıları

 

Copyright © 2014 | pencere-sey®